PIJN EN PIJNBELEVING
Pijn en pijnbeleving zijn moeilijk te definiëren. Beide worden door iedereen anders waargenomen en verklaard. Pijnwaarnemingen en pijngrenzen zijn heel persoonlijk, zowel lichamelijk als emotioneel. Zo kan het gebeuren dat iemand gewond is en toch geen pijn voelt. Zoals de Amerikaanse Manteo Mitchell die tijdens de Olympische Spelen van 2012 in Londen op de 4×400 meter zijn kuitbeen brak. Hij rende de wedstrijd uit waardoor zijn team een gedeelde eerste plaats behaalde.


PIJN
Definitie van pijn
De International Association for the Study of Pain (IASP) definieert pijn als: ‘Een onplezierige sensorische en emotionele ervaring, geassocieerd met actuele of potentiële weefselschade, of beschreven in termen van dergelijke schade [Merksey, 1979].” Uit deze definitie is op te maken dat pijn niet alleen te maken heeft met waar deze zit, hoe het voelt, hoe erg het is en hoe lang het al duurt, maar pijn is ook een emotionele ervaring. Als emotionele pijn geen aantoonbare lichamelijke oorzaak heeft, wordt het beeldend geschreven als weefselschade. Voorbeelden zijn: er zit een zenuw in de knel of het voelt alsof iemand een mes in mijn rug steekt. Er zijn tal van factoren die de pijngewaarwording beïnvloeden.

The International Association for the Study of Pain (IASP) gaat uit van drie soorten pijn:

  • Acute pijn: plotseling opkomend met een snel verloop en (hevige) verschijnselen.
  • Chronische pijn: wanneer de pijn, continu of met onderbrekingen, langer bestaat dan drie maanden, of als de pijn langer duurt dan de verwachte tijd voor herstel na beschadiging of ziekte.
  • Neuropathische pijn: ook wel zenuwpijn genoemd, door een beschadiging of ziekte in het zenuwstelsel.

Functie van pijn
Pijn is een graadmeter en heeft een signalerende en beschermende functie tegen het ontstaan of verergeren van letsel. Pijn kan zowel fysiek als emotioneel zijn. Pijn kan helpen om naar jezelf te leren luisteren en pijn kan ook een boodschap hebben (zie praktijkvoorbeelden hoofdstuk 5).

Pijn en het brein
Het brein is erg belangrijk bij pijn. Men voelt geen pijn zolang het brein niet inschat dat er gevaar dreigt, ook al is er schade aanwezig in spieren, gewrichten, zenuwen of in andere weefsels van het lichaam. Zoals het genoemde voorbeeld van Manteo Mitchell, die ondanks een gebroken kuitbeen de finish met succes behaalde. Het kan ook andersom: als het brein ervan overtuigd is dat er gevaar dreigt, wordt pijn ervaren, ook als er géén schade is in het lichaam. Een voorbeeld hiervan is het Prikkelbare Darmsyndroom (PDS): dit syndroom gaat gepaard met (heftige) buikklachten zonder een medisch aantoonbare reden.

Als er sprake is van pijn, neemt dit veelal een groot gedeelte van het bewust-denkend brein in beslag. Daardoor kan men het idee krijgen in de steek gelaten te worden door men lichaam. In het onbewuste gedeelte van het brein kunnen gebeurtenissen die op een bepaald moment te pijnlijk zijn om te ervaren en verwerken, echter worden opgeslagen. Deze kunnen op een later tijdstip aan de oppervlakte komen en alsnog pijn veroorzaken.

De verwerking van pijn in het brein
Een mens heeft neuronen in de weefsels die reageren op allerlei soorten stimuli die een bedreiging voor de weefsels vormen. Deze zijn over heel het lichaam aanwezig. Wanneer de elektrische lading van een neuron het kritische niveau bereikt, gaat er een signaal naar het ruggenmerg. Wanneer dit waarschuwingsbericht het ruggenmerg bereikt, komen er elektrisch geladen chemische stoffen vrij in de spleet (synaps). Sensoren in het neuron die optreden als boodschappers van waarschuwingsberichten worden geactiveerd door deze elektrisch geladen chemische stoffen. Wanneer de elektrische lading van de boodschapper een kritische grens bereikt, wordt een waarschuwingsbericht aan het brein verzonden. Het bericht wordt door het brein verwerkt en als het brein concludeert dat er gevaar dreigt en actie ondernomen moet worden, produceert het pijn. Het brein activeert verschillende systemen. Deze werken samen om het gevaar af te wenden.

Een metafoor van pijn in het brein
Balans in Zijn. Begrijp je pijn. D. Butler
Het brein is volgens Butler en L. Moseley te vergelijken met een symfonieorkest. Een goed geoefend orkest kan de meest uiteenlopende melodieën spelen. Bij een goede samenwerking worden de instrumenten niet los van elkaar gehoord. Alles wat een mens doet, zoals denken, lopen is te vergelijken met de melodieën die het orkest speelt. Een melodie kan op verschillende manieren uitgevoerd worden. Bijvoorbeeld in een ander tempo, in een andere toonaard of door de instrumenten een andere rol te geven. Pijn is één van de melodieën die het orkest speelt. Een goed orkest kan nieuwe melodieën instuderen en spelen, maar als het steeds dezelfde melodie speelt, wordt het op den duur een sleur (chronisch). Hierdoor kan het orkest op de automatische piloot gaan spelen. Door chronische pijn te voelen en constant met de pijn bezig te zijn, door bijvoorbeeld te vechten tegen de pijn, krijgt de pijnmelodie de overhand. De creativiteit en passie verdwijnen en een andere melodie spelen, wordt steeds moeilijker. De orkestleden raken uitgeput, er ontstaat een onderbezetting in het orkest en daardoor worden niet alle instrumenten meer bespeeld. Pijnmelodie is geen mooie melodie en het resultaat is dat het orkest niet meer geboekt wordt.

Het uitgangspunt van het orkestmodel is dat uiteenlopende factoren, bijvoorbeeld angst, herinneringen, beschadigde weefsels, onderdeel kunnen zijn van de pijnervaring. Het model geeft inzicht in de biologische basis van pijn en laat zien dat processen in het brein zich op een lichamelijke manier manifesteren. Gedachten, ideeën, angsten en emoties worden beschouwd als zenuwimpulsen die, net als prikkels vanuit beschadigde weefsels, elektrochemische effecten in het brein hebben. Als iemand pijn heeft, zijn er strategieën nodig waarmee men invloed kan uitoefenen op de weergave van het virtuele lichaam in het brein, zonder dat een neuraal netwerk voor pijn wordt geactiveerd. Met andere woorden: men moet weten hoe men het orkest kan laten spelen zonder dat het de pijnmelodie ten gehore brengt.

Aanhoudende pijn
Wanneer men pijn blijft houden en pijn iemands leven lijkt te beheersen, kan men waarschijnlijk niet geloven dat pijn een doel heeft. Maar chronische en vervelende pijn bestaat niet zomaar. Het is aanwezig omdat het brein om een of andere reden, vaak volledig onbewust, geconcludeerd heeft dat er bedreiging en gevaar is. Het kan zinvol zijn uit te zoeken wat de reden is dat het brein tot deze conclusie is gekomen.

Somatisch Onvoldoende Verklaarde Lichamelijke Klachten (SOLK)
Er zijn lichamelijke klachten waar artsen, na voldoende lichamelijk onderzoek, geen medische verklaring voor kunnen vinden. Zoals bij: pijnklachten, chronische vermoeidheid en uitvalsverschijnselen. Andere benamingen voor SOLK zijn onder andere: psychosomatische aandoening, somatoforme stoornis en chronische pijnstoornis. Voorbeelden van SOLK zijn: het chronisch vermoeidheidsyndroom, het prikkelbare darmsyndroom, fibromyalgie en onbegrepen klachten. SOLK kan invloed hebben op de gemoedstoestand. Men kan boos of ontmoedigd raken of denken dat er iets ernstigs aan de hand is.


PIJNBELEVING
Emotionele pijnbeleving naar aanleiding van een lichamelijke klacht

Balans in Zijn. Pijn en pijnbeleving. Model J.D. LoeserIn het online boek ‘Chronische pijn’ van Professor W.A. Zuurmond, staat een klassiek model over pijn en pijnbeleving.
Dit model is ontworpen door J.D. Loeser, een Amerikaanse pijnspecialist:

  • Allereerst is er de pijnprikkel, de nociceptie: bijvoorbeeld een vinger zit tussen de deur.
  • Vervolgens ontstaat pijn; de pijngewaarwording: het signaal van de geklemde vinger bereikt de hersenen. Men voelt pijn.
  • Dit wordt gevolgd door het ‘lijden aan pijn’, de emotionele pijnbeleving.
  • Het pijn lijden wordt omgezet in pijngedrag zoals roepen of medicatie innemen. Hier ontstaat communicatie tussen de pijnlijder en de omgeving.

Loeser geeft dit weer in cirkels van verschillende grootte. Zo kan de pijnprikkel een heel klein cirkeltje zijn en het gedrag heel groot. Ook het omgekeerde kan voorkomen.

Emotionele pijnbeleving naar aanleiding van pijn in de innerlijke wereld
Er kan pijn ontstaan als er gevoelsmatig iets geraakt wordt, bijvoorbeeld door een gebeurtenis of door een bepaalde reactie of bepaald gedrag dat iemand vertoont. Zodra zich omstandigheden voordoen die overeenkomsten vertonen met een pijnlijke situatie van weleer, kan de herinnering daaraan weer terugkomen. Dit kan gevoelens van bijvoorbeeld verdriet, boosheid, schuld of machteloosheid geven. Deze emoties kunnen sensaties in het lichaam oproepen. Op het moment dat er iets van binnen geraakt wordt, is het belangrijk om dit aandacht te geven. Ook geeft het een kans om uit te zoeken waar dit geraakte gevoel ontstaan is. Dit kan leiden tot een inzicht dat vervolgens verwerkt en getransformeerd kan worden naar iets positiefs. Het verwerken hiervan kan vergeleken worden met groeipijnen. Een voorbeeld van geraakt worden, is een man die boos wordt door een bepaalde opmerking die iemand maakt. Deze opmerking herinnert hem onbewust aan zijn vader die hem altijd kleineerde.

Men kan alleen geraakt worden als datgene waardoor men geraakt wordt ook voor een deel in zichzelf aanwezig is. De buitenwereld is een spiegel voor wat er zich in de innerlijke wereld afspeelt.

Angst en pijn
Angst kan door allerlei oorzaken ontstaan en is een krachtige drijfveer. Het kan een grote invloed hebben op de manier waarop iemand pijn ervaart en hoe men hier vervolgens mee omgaat.

Een klacht of aandoening kan ervoor zorgen dat het lichaam (heftige) reacties vertoont. Dit kan bewust of onbewust, angst veroorzaken. Hierdoor kan een gevoel van bijvoorbeeld machteloosheid, kwetsbaarheid of boosheid ontstaan. De gedachten en overtuigingen die daarop volgen, kunnen ervoor zorgen dat er stress ontstaat en dat de pijn hierdoor erger wordt. Als de pijn teveel wordt, kan er een ‘knop’ omgaan om het voelen en het denken te vermijden. Dit gebeurt veelal onbewust. Het gevolg is dat men maar doorgaat, vaak niet wetende dat men daardoor alle grenzen overschrijdt. De pijn uit de weg gaan is dan het enige wat nog prioriteit heeft. Dit gebeurt niet voor niets, want op dat moment treedt een beschermingsmechanisme in werking. Naast dit mechanisme zijn er nog andere oorzaken die ervoor zorgen dat men maar doorgaat. Omdat men denkt dat het ‘zo hoort’ of omdat men ‘moet’ van zichzelf of omdat men denkt dat dit de enige manier is om overeind blijven. Door pijn te vermijden, ontstaat een scheiding tussen lichaam, geest en ziel. Door deze scheiding kan de pijn nog groter worden. Op het moment dat men de pijn gaat toelaten, door bijvoorbeeld ontspanning, kan men het gevoel krijgen dat de pijn erger wordt. Het lijkt dan alsof de pijn toeneemt maar in werkelijkheid wordt de pijn zichtbaar.

 

Balans in Zijn. Pijn en pijnbeleving. StressStress en pijn
Zodra de hersenen een mogelijke bedreiging registreren (dat gebeurt in de amygdala, een amandelvormige structuur in de hersenen) slaat het gehele organisme alarm. Stresshormonen (adrenaline en noradrenaline) worden ogenblikkelijk afgescheiden door het bijniermerg. Hierdoor versnelt het hartritme, zodat bloed naar de spieren en het brein wordt gepompt. De ademhaling wordt sneller en oppervlakkiger. De spijsvertering wordt lager. Na de alarmfase komt een tweede stresssysteem op gang, waarbij ditmaal de bijnierschors nauw betrokken is. De hypofyse, een kliertje onder in het brein ter grootte van een erwt, geeft de bijnieren de opdracht cortisol te produceren. Dit laat de bloedsuikerspiegel en de stofwisseling stijgen. Daardoor komt meer energie vrij om met de stressvolle situatie om te gaan. Het cruciale hormoon dat nu wordt afgescheiden, is cortisol. Cortisol remt ontstekingen. Bij langdurige stress ontstaan tekorten, waardoor een mindere adequate reactie ontstaat vanuit een prikkel. Hierdoor herstelt het lichaam minder goed van ontstekingen. Dit kan somatische klachten veroorzaken.

Relatie tussen lichamelijke pijn en emotionele pijn
Tegenwoordig wordt, door onder andere de wetenschap, steeds meer verbinding gelegd tussen lichamelijke pijn en emotionele pijn. Diverse onderzoeken hebben aangetoond dat stress, als gevolg van emotionele pijn, invloed heeft op het lichaam. Zo bestudeert de psychoneuro-immunologie (PNI), een transdisciplinaire wetenschap, de interactie tussen psychologische processen, het zenuwstelsel en het immuunsysteem van het menselijk lichaam.

Zielenpijn
Naast bovengenoemde soorten pijn kent men ook zielenpijn. Dit kan bestaan uit introjecties uit eerdere levens of generatiepijnen (pijnen die in eerdere generaties zijn ontstaan en meegenomen).